آخرين روز دهه پر از تنش 20 و سال 1329 خورشیدی بود و همه در تداراک عید بودند. اما در هیاهوی روز آخر سال سیاستمداران کهنه کار عضو مجلس سنا پشت درهای بسته گرد آمده بودند تا یکی از مهمترین قانون هایی که در تاریخ 44 ساله مجلس به
تصویب نمایندگان مجلس رسیده بود را تایید کنند. قانونی که رویای ایرانیان وطن پرست بود: قانون ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور

59 سال پیش نمايندگان موافق و مخالف آمده بودند تا ماده واحده يک فوريتي که بعد از شش سال تلاش نمایندگان فراکسیون ملت 24 اسفند با راي اکثريت مطلق آراي نمايندگان ملت به پيشنهاد کميسيون نفت تصويب رسيده بود را قانوني كنند: « بنام سعادت ملت ايران و به منظور کمک به تامين صلح جهاني ، ما امضاء کنندگان ذيل پيشنهاد مي نمائيم که صنعت نفت در سراسر کشور بدون استثناء ، ملي اعلام شود. يعني تمام عمليات اکتشاف و استخراج و بهره برداري در دست دولت ايران قرار گيرد.
بي ترديد تصويب اين ماده واحده يکي از مهمترين تصميم هايي بود که در تاريخ يکصد و سه ساله مجلس در ايران مصوب شده است. قانوني که نه تنها به انحصار 46 ساله شرکت نفت ایران و انگلیس پایان می داد که روح تحقیر شده ایران و ایرانی را به او باز گرداند.
اما نفت چگونه ملی شد: فوران نخستين چاه نفت تجاري ايران در نخستين روز خرداد 1287 شمسي _ همان روزهايي كه كشور درگير استبداد صغير محمدعلي شاه و باز پس‌گيري مشروطه بود _ موجب تغيير نگاه دولت‌هاي بزرگ به ايران و تشديد رقابت‌هاي به خصوص ميان انگلستان و روسيه شد. شروع جنگ هاي جهاني نياز به نفت براي تامين و تجهيز ارتش و پس از آن براي بازسازي اروپا موازنه قدرت را در ايران بر هم زد به طوري كه حتي در سال‌هاي بعد زمينه بسته شدن قرار داد 1919 كه ايران تا مرز تحت الحمايگي انگلستان را فراهم آورد. اين رقابت حتي تا آن جا پيش رفت که ايران را علي رغم درخواست بي طرفي درگير جنگ جهاني دوم چشم پوشي شد و متفقين دست به تغيير شاه زدند. آغاز مجلس سيزدهم برگ تازه اي را در ايران ورق زد.آغازي که به استفاده يکجانبه شرکت نفت ايران انگليس خاتمه دهد و اين ثروت ملي را به سمت صاحبان اصلي آن بکشاند.

يازدهم آذر 1323، دكتر محمد مصدق طرح دوفوريتي به مجلس عرضه کرد. براساس اين طرح واگذاري هر گونه امتياز به هر شركت و دولت خارجي از سوي هر مقامي اعم از نخست وزير، وزير يا معاونان آنان ممنوع شد. در مجلس چهاردهم نمايندگان حزب توده ادعا كردند كه چون انگليس ها در جنوب نفت را به غارت مي بردند. شوروي ها نيز بايد در شمال امتياز نفت را بگيرند. ولي دكتر مصدق با اين نظر مخالفت كرد و در جواب آنها در نطق هفتم آبان 1323 گفت: «آنهايي كه طالب ترقي و پيشرفت ميهن اند با هر سياستي كه در مصالح وطن نيست مبارزه مي كنند. من با دادن هر امتياز از نظر اقتصادي و سياسي مخالفم ملت ايران آرزومند توازن سياسي است. يعني توازني كه به نفع مملكت باشد و آن «توازن منفي» است. ملت ايران هيچ وقت با توازن مثبت موافقت نمي كند. از اولين روزي كه وارد مجلس شده ام با قرارداد مالي و هر عملياتي كه دولت هاي بعد از شهريور از نظر توازن مثبت انجام داده بودند، مخالفت كردم و اعمال خائنانه آنها را به جامعه آشكار کردم.»
مصدق در يكي از نطق هاي ديگر خود در توضيح اين تلاش گفتيد: «من آن چه گفته ام در مصالح مملكت و منافع آن متوجه دولتي است كه طالب موازنه «سياسي» است هر گاه ما تعقيب از سياست مثبت كنيم بايد امتياز نفت شمال را هم براي 92 سال بدهيم و با اين طريق موازنه سياسي برقرار كنيم. گذشته از اين كه ملت ايران براي هميشه و اكنون مجلس، با اين كار موافق نيست. دادن امتياز مثل اين است كه مقطوع اليدي براي حفظ موازنه راضي شود كه دست ديگر او را هم قطع كنند، در صورتي كه هر مقطوع اليدي براي حفظ ظاهر هم كه باشد طالب دست مصنوعي است و آن مقطوع اليدي كه بخواهد مقطوع اليدين شود، خوبست خود را از مذلت زندگي خلاص و قبل از اين كه يدثاني او قطع شود انتحار كند...»
دكتر محمد مصدق در مجلس چهاردهم به اتخاذ سياست تازه اي در فضاي سياست داخل و خارجي خود تاكيد کرد.اقليت مجلس در 1326 به موجب همين قانون قرارداد بين سادچيكف و قوام را رد كرد و مساله استيفاي حقوق مطرح کرد. در اين قانون مساله ملي شدن نفت مطرح نبود، بلکه به موجب آن دولت موظف و مكلف شده بود تا براي استيفاي حقوق ايران در مساله نفت مذاكره كند. در آن زمان پيشنهادات زيادي در كميسيون نفت مطرح بود كه يكي از آنها پيشنهاد ملي شدن صنعت نفت بود. دكتر مصدق بعدها در بياينه اي اعلام مي کند که در يکي از جلسات جبهه ملي دكتر سيد حسين فاطمي آن را مطرح و تصويب شد و به مجلس رفت اما در مجلس نتوانست راي بياورد و مسكوت ماند. اين پيشنهاد آن قدر در مجلس ماند تا جريان قتل رزم آرا در اسفند 29 و در بحبحوه دعوي حقوقي کمسيون نفت با شرکت نفت ايران انگليس در کسب امتياز استفاده از نفت به اندازه مساوي رخ داد. مصدق در گرماگرم مساله ترور رزم آرا مطرح كرد و كميسيون آن را پذيرفت و به صحن علني مجلس رفت. البته انگليس ها در پايان زندگي رزم آرا با وي بر سر تقسيم پنجاه پنجاه توافق كرده بودند اما مساله ملي شدن مطرح بود.
دکتر محمد علي موحد نويسنده کتاب خواب آشفته نفت معتقد است:«نهضت ملي شدن صنعت نفت كه با تصويب قانون داير بر استيفاي حقوق ملت از نفت جنوب و 29 مهر ماه 1326 آغاز شد و به كودتاي 28 مرداد 1332 انجاميد به دو دوره مهم تقسيم مي شود: «دوره اي كه از تاريخ تصويب قانون مذكور تا قتل رزم آرا ادامه يافت و دوره اي ديگر كه از قتل رزم آرا و تصويب اصل ملي شدن صنعت نفت تا پيروزي كودتا و سقوط مصدق را فرا مي گيرد قانون 29 مهر 1326 از دولت مي خواهد تا در كليه مواردي كه حقوق ملت ايران نسبت به منابع ثروت كشور... مورد تضييع واقع شده است، به خصوص راجع به نفت جنوب و پيشنهاد اقدامات لازمه درباره آن نخستين بار در نامه اي كه سيد حسن تقي زاده در تاريخ 31 فروردين 1326 به وزير دارايي وقت نوشت، آمده است. _ تقي زاده در آن زمان سفير ايران در انگلستان بود _ روشن است كه منظور قانون و كساني كه آن را تصويب كردند صرفا يك هدف اقتصادي و مالي بود. دولت هم در مذاكرات و اقداماتي كه انجام مي داد همين هدف را دنبال مي كرد. در آن زمان مطلقا قصد ابطال يا الغاي قرارداد دارسي در ميان نبود. »
به اعتقاد موحد :« در دوره اول مساله اين بود كه بحث درآمد ايران از نفت اضافه شود كه منجر به اين شد كه اين صنعت نبايد به دست خارجي بيافتد يعني يك مساله اقتصادي تبديل به يك مساله سياسي شد. «در دوره دوم نهضت كه با قتل رزم آرا شروع شد و تا كودتاي 28 مرداد ادامه پيدا مي کرد برخلاف دوره اول مطالبات دولت و ملت ايران رنگ تند سياسي دارد.»

59 سال پيش درست در روزهاي آخر کاري مجلسين کمسيون نفت به رياست دکتر محمد مصدق و همراهي کساني چون دکتر محمود نريمان، دکتر سيد علي شايگان، دکتر مظفر بقائي، ابوالحسن حائري زاده ، الهيار صالح، سيد حسين مکي و ديگران يارانشان شبانه روز تلاش کردند تا اين ماده واحده قانوني را آماده و به تصويب برسانند. اصول و شرايط ملي شدن صنعت نفت ايران آنگونه كه به موجب قانون مقرر گرديد بشرح زير بود :
1 ـ تصديق و قبول اصل ملي شدن نفت و حاكم بودن آن بر كليه شئون صنعت نفت ايران .
2 ـ قرار گرفتن همه عمليات صنعت نفت در دست دولت ايران با پيش بيني تشكيل شركت ملي نفت ايران و با اين تفاهم كه هيچ قسمت از عمليات مزبور به سازماني واگذار نشود كه به تمام معني مجري تصميمات دولت ايران نباشد .
3 ـ مجاز بودن استفاده از كارشناسان خارجي به شرط اجراي ترتيباتي براي گماشتن تدريجي ايرانيان بجاي آنها .
4 ـ فروش نفت به مشتريان شركت سابق به مقاديري كه قبلاً مورد معامله بوده با اين شرط كه مشتريان نسبت به مقادير زايد بر آن با تساوي شرايط حق تقدم خواهند داشت .
5 ـ تعلق كليه درآمد نفت و فرآورده هاي نفتي به دولت ايران با اين تفاهم كه تحويل گيرنده نفت ايران هيچگونه انتفاعي جز تحت عنوان معامله خريد نخواهد داشت .

6 ـ رسيدگي به دعاوي و مطالبات حقه شركت سابق و دعاوي و مطالبات متقابل دولت ايران با پيش بيني توديع 25درصد از عايدات خالص نفت به منظور پرداخت غرامت به شركت سابق .

دکتر مصدق بعدها در مجلس شوراي ملي در تشريح قانون ملي شدن صنعت نفت چنين گفت :«در پيشنهاد ملي شدن نفت در سراسر ايران نمايندگان جبهه ملي به جنبه سياسي آن بيش از جنبه مالي اهميت داده اند و علت اين بوده است که به علم اليقين تمام ملت ايران و بخصوص نمايندگان محترم مجلس و کميسيون نفت ميدانند که سرچشمه ي تمام بدبختي هاي اين ملت ستمديده ، همان وجود شرکت نفت است و بس و شاهد گوياي آن وقايع و اتفاقات ، بدبختي هاي پنجاه ساله اخير ملت ايران و بخصوص وقايع دو ساله اخير اين کشور و قتل ها و سوء قصدهاي متعدد ميباشد. شرکت نفت با اين تشبثات مي خواهد همه مقامات را مرعوب خود نموده و فاسد کند و تقاضاهايي که داشته و دارد ، انجام گردد. بديهي است که اميد ترقي کشور و بهبودي در وضع زندگاني اجتماعي ملتي که هيات حاکمه آن فاسد باشد ، جز آرزوي خام و اميدواري تشنگان به سراب چيز ديگري نخواهد بود.براي اينکه ما خود را از اين وضعيت وخيم خلاص کنيم و براي اينکه دنيا بداند که هيچ دولتي حق نخواهد داشت و نخواهد توانست از معادن نفت ايران کوچکترين استفاده نامشروع بکند ، ما بايد صنعت نفت را در سراسر مملکت ملي اعلام کنيم.»

نفت ایران در آخرین روز سال 1329 ملی شد اما داستان این ثروت ملی همچنان ادامه دارد.