محمود دولت آبادي که اين روزها جدال قلمي اش درباره انتخابات با عبدالکريم سروش در صدر اخبار رسانه ها قرار گرفته، به دور از اين هياهوها از جايگاه والاي شاهنامه سخن گفت.

آغاز سخنش چنين است؛«نگاه فردوسي نسبت به تمام شخصيت هايي که وجود دارد نگاه انساني يکساني است. فردوسي چنان شخصيتي است که آموزگاران من بايد درباره اش سخن بگويند و مي گفتند. به عنوان يک دانشجوي هنر و ادبيات اينجا هستم تا اين شوق و نيروي جوانان مملکتم را ببينم که به رغم همه موانع به سمت آنچه عميقاً به مردم ايران تعلق دارد، پيش رفته است.»

خالق «کليدر» ادامه مي دهد؛ «در شاهنامه دو نوع نگاه وجود دارد؛ يکي از آنها که امثال من به عنوان هنرجوي ادبيات دارند و مي کوشند معرفت شاهنامه را دريابند و نگاه ديگر نگاه بيروني است که پهلو به ناسيوناليسم افراطي مي زند.»

نظر دولت آبادي اما جز اين است؛ «مي خواهم بگويم غير از اين است. شاهنامه يک اثر بشري است مثل همه آثار ديگر تاريخ که از حسن اتفاق در کشور ما خلق شده است. اينکه بيشتر از بيرون به شاهنامه نگريسته مي شد شفاهي و شنيداري است، اما درونش حقيقتي است بشري.»

اين نويسنده اما به نزاع اين دو گروه خرده مي گيرد؛ «برخي از بيرون شاهنامه را فراتر از ناسيوناليسم مي پندارند. برخي ديگر به اين گروه اول جواب مي دهند که از آن اشتباه تر است. هم سوال و هم جواب غلط است.» نويسنده رمان «جاي خالي سلوچ» از مفهوم نژاد در شاهنامه نيز سخن مي گويد؛ «برخي فردوسي را نژادپرست مي دانند.

او از انسان نژاده صحبت مي کند، ولي از نظرش نژاده کسي است که پدر و مادرش مشخص باشد.» او براي توضيح حرف هايش استناد مي کند به اينکه «تمام قهرمانان شاهنامه تلفيق ايراني - توراني، ايراني - چيني، ايراني - رومي و... هستند و قهرماناني چون سهراب، سياوش و کيخسرو وجود دارند. نگاه فردوسي نسبت به تمام شخصيت هايي که وجود دارند نگاه انساني يکساني است يعني در نظرش طوس اصلاً برتري بر گرسيوز ندارد يا گودرز برتر از کس ديگري نيست. اين است که مدعي هستم شاهنامه يک اثر بشري است فراتر از نژاد و منطقه.» قرار بود از ميان موسيقايي ها محمدرضا شجريان و کامکارها و از سينمايي ها بهرام بيضايي نيز در اين مراسم حضور داشته باشند که هر يک به دلايلي نيامدند.

اما محمدرضا لطفي آهنگساز و نوازنده تار در بزرگداشت فردوسي حضور يافت. حضور او در تالار فردوسي باعث تشويق بيش از حد حاضران در سالن شد، به طوري که دولت آبادي مجبور شد لحظه هايي سخنراني خود را قطع کند.

لطفي پس از حضوري يک ساعته در اين برنامه، سالن را ترک کرد و اين درست وقتي بود که مجري مراسم مي خواست براي سخنراني از او دعوت کند. مجري مراسم حاضران و دانشجويان را به تشويق دعوت کرد تا برگزارکنندگان از جلوي در تالار فردوسي محمدرضا لطفي را به سالن برگرداندند و او پشت تريبون قرار گرفت.

لطفي در صحبت هاي کوتاهي گفت؛ «وقتي از رديف موسيقي ايران صحبت مي کنيم، حفظ آن خيلي به شاهنامه شباهت دارد. خانه ها و قسمت هاي رديف ها با شاهنامه خيلي شباهت دارد و ما بايد از آن عبور کنيم تا به روشنايي ازلي (که فردوسي خيلي به نور توجه داشت) برسيم که چيزي جز آيين مهر و قلب روشن نيست.»

به گزارش فارس محمدعلي اسلامي ندوشن نيز که آمده بود بوستان سعدي را تقليدي از شاهنامه فردوسي دانست؛ «شاهنامه دوران سرفرازي ايران را به تصوير مي کشد، اما بوستان ناگزير است دوران پژمردگي و خستگي مردم ايران را بسرايد.»

او ادامه داد؛ «ابعاد مختلف سياسي، اجتماعي، تاريخي و رواني در شاهنامه وجود دارد، به طوري که ايران را به دو قسمت قبل و بعد از شاهنامه مي توان تقسيم کرد. اگر شاهنامه نبود بسياري از شاعران هم نبودند. اولين آنها خيام است. خيام همين مقدار کمي که رباعي گفته کاملاً تحت تاثير فردوسي بوده، چرا که مضامينش بارها در شاهنامه تکرار شده و آن مساله گذشت عمر و غنيمت شمردن آن را خيام از فردوسي گرفته است. علتش هم اين است که فردوسي سرگذشت کساني را مي سرايد که سرگذشت شان مايه عبرت است.»

ندوشن، نظامي را ديگر شاعر تحت تاثير فردوسي دانست که پس از فخر گرگاني به سرودن منظومه هاي عاشقانه که ريشه در تاريخ قبل از اسلام داشت، پرداخت که البته شهرت بيشتري نسبت به او به دست آورد. اسلامي ندوشن اظهار داشت؛ « سومين آنها ناصر خسرو است. شباهت بين شاهنامه و آثار ناصرخسرو در خرد است؛ شاهنامه را بايد خردنامه نام گذاشت.» اسلامي ندوشن، سعدي را نيز به شدت تحت تاثير فردوسي دانست؛ «بوستان به تقليد از شاهنامه و به همان لحن بحر گفته شد؛ در واقع بوستان خردنامه بعد از اسلام است و سعدي مي خواهد يک شاهنامه و خردنامه ديگري خلق کند.

علاوه بر اين او در جاي جاي بوستان از فردوسي ياد مي کند و قهرمانان شاهنامه را به ياد مي آورد.» اين پژوهشگر حافظ را ديگر شاعري دانست که تحت تاثير فردوسي است و ديوان او را يک شاهنامه کوچک و غزلي خواند؛ «قدرت در شعر حافظ در عشق خلاصه مي شود و حافظ مي خواهد با نيروي عشق زندگي را شايسته زيستن کند.» در اين مراسم غير از اين سه، علي رواقي و ميرجلال الدين کزازي نيز به ايراد سخنراني درباره فردوسي پرداختند.