فیلم سینمایی قیصر، آدم‌های خوب و بد

فیلم سینمایی قیصر

پرونده ی یک فیلم ساز: کاوشی در سینمای فیلم سازان «امید» …

از: هوشیار

قیصر: نگاهی به آدم های «خوب» و «بد» قیصر

آدم های «قیصر» به دو دسته کاملا مقابل هم، خوب و بد، سفید و سیاه تقسیم پذیرند. در این میان حد وسطی هم وجود ندارد. «خوب» های اصلی و در حاشیه فیلم عبارتند از: دایی، فرمان، قیصر، مادرخانواده، دختر خانواده، نامزد قیصر.

«بد» های اصلی فیلم هم «برادران آق منگل» هستند. می دانیم که همیشه صف آرایی خوب ها و بدها، حاصلی فاجعه آمیز دارد. برخورد این دو صف اغلب به واسطه ی تجاوز بدها به خوب ها صورت می گیرد. هسته دراماتیکی اثر هم به خاطر همین برخورد است.

«حاشیه_شاخته شده ترین نوع برخورد دراماتیک از مقابل قرار دادن «قیصر» نماینده ی آن است.

«دایی» آنچنان که معرفی می شود، _شاهنامه خوان و نماز گزار_ بی گمان زمانی پهلوانی بوده و شاید لوطی ای که پاسدار مردی و مردانگی بوده، حالا آرد را بیخته و الک را آویخته و به سجاده روی آورده. دایی در حقیقت «فرمان» پیر شده ای است چه اگر فرمان هم عمرش می پایید به چنین روزگاری می رسید. دایی، با تحولات زمانه توجیه شده است. می داند که قداره کشی سر گذر قرق کردن مناسب این موقعیت نیست. حالا قانون هست و پلیس هست و عربده کشی جایش را به خانه نشینی داده است. این خصوصیاتی که از او ترسیم می شود از گفتار و رفتارش به دست می آید.

2_فرمان با بازی «ملک مطیعی» نسل میانه.

زمان از هیاهوی جوانی گذشته است و می رود که پا به سن و سال دایی بگذارد. این فاصله ی سنی به هرحال هنوز جوش و خروشی را در او نگه داشته که وقتی می شنود خواهرش «عصمت خانواده» مورد تجاوز و بی عفتی قرار گرفته، سر به زیری خود را زیر پا می گذارد و قد علم می کند و جان خود را بر سر دفاع از ناموس خود می نهد. توبه کاری که چاقو را در صندوقچه گذاشته اما ضرورت های زمانه، مصیبتی بر او روا می دارد که به ناچار توبه می شکند و چاقو را از انزوا به در می آورد.

3_قیصر: «با بازی بهروز وثوقی» نسل زمانه.

قیصر در ادامه ی سه نسل قرار می گیرد. او هنوز در اوج غرور و جوانی است. آنچه بر او حاکم است «غریزه» است نه «تجربه». دایی می داند که اگر «فاطی» مورد بی عفتی قرار گرفته، زمانه اش گذشته که خونخواهی کند. فرمان، در میان دو طرز فکر سرگردان است که در آخر، به تقاص خواهر خود می پردازد. اما قیصر این دودلی را هم ندارد. او تنها به این می اندیشد خوب و بد به دست می آید. این مورد بسیار قدیمی، حتی ریشه در روایت ها و رویدادهای مذهبی دارد. خوب و بد، مظلوم و ظالم، فرشته و دیو به سر یک اختلاف نظر یا هر مورد دیگر گلاویز می شوند. یک قطب می گوید «بله» و قطب دیگر می گوید «نه» … این دو ابراز عقیده ی دقیقا مخالف باعث  می شود که دو قطب در برابر هم جبهه گیری کنند. حاصل این جبهه گیری، جنگ است که اغلب هم به پیروزی ظاهری «بد» و فتح باطنی «خوب» منجر می شودواقعه ی عاشورا کامل ترین مثال در این باره است.

«قیصر» این الگو را رعایت می کند. حتی میتوان آدم های خوب قیصر را ریشه گرفته از نوعی عقیده ی مذهبی کیمیایی دانست. کما این که در خانه قیصر جا به جا تمثالی از شخصیت های دینی آویخته شده است. «معترضه در فصلی از فیلم بلوچ، جایی که مرد بلوچ با مردک عتیقه فروش جدال می کند. در پس زمینه ی زد و خورد تمثالی  از جنگ میان یک چهره مذهبی و یک بدکار آویزان است. » از نظر جدول بندی خوب ها و بدها، به یک ضعف اساسی برمی خوریم: اگرچه بهترین شکل ایجاد واقعه ای دراماتیک، رو در رو قرار دادن دو قطب مخالف خوب و بد است اما وقتی پای سینما و در کل، هنر در میان می آید، این گونه قضاوت طبق بندی کننده ی ذات آدم ها، ورای دادن بر نهاد آدمی بی آن که این نهاد بررسی شود، نظریه ای کلی و قابل ایراد است.

«خوب» های قیصر چگونه اند؟

برای شناخت آدم های خوب فیلم، به ترتیب آنان را از نظر می گذرانیم:

1_ دایی «با بازی جمشید مشایخی» : نسل قدیم.

«دایی» از نسل بازنشسته ای است که در وهله ی اول «فرمان» و بعد بنا به ضروریات زمانه که تغییراتی را در نحوه ی افکار پدید می آورد که بدها را به سزا برساند. چون علاوه بر بی ناموسی، خواهر و برادرش را هم کشته اند. «خواهر خودکشی کرده اما انگیزه ی آن مورد توجه است. » قیصر می داند که حتی اگر قانون هم پا پیش بگذارد تسلی دهنده ی روح او نیست. معتقد است که باید خون را با خون جواب داد. در این راه، اگر فرمان به تبعیت از خصلت خود، بدها را خبر می کند و با آنان گلاویز می شود. او به شیوه ی خود آنها_یعنی از سر نامردی_ تقاص پس می گیرد.

این نسل آخر خانواده ی مردانگی ها اگرچه جان می سپارد اما، فصل تازه ای می گشاید که به شکلی آغاز کننده ی یک راه و نشان دهنده ی یک طریق است: اگر مورد ظلم قرار گرفتی قد علم کن که کسی به فکر تو نیستاما این «تز» در حالی ابعاد اجتماعی گسترده ای می یافت که مسئله ی «ناموس» در میان نبود. که پیش تر اشاره آمدیم و گفتیم «ناموس» به هرحال در نزدآنچنان غیرت برانگیز است که هیچ قانونی، لطمه دیدن آن را نمی تواند تلافی کند. همچنین است. کشته شدن یک عزیز، که باز در نزد آدم هایی صرفا با خون جبران می شود. «معترضه به حوادث روزنانه ها و پرونده های دادگستری که نگاه کنیم، می بینیم که در بعضی مواقع خانواده ی یک مقتول، قاتل را بخشیده اند صرفا به این خاطر که پس از رهایی، او را به قتل برسانند. »

پس، همان گونه که اشاره رفت، مسئله قیصر آدمی، مسئله ای شخصی است که معانی اجتماعی ندارد. «این مورد مثلا در فیلم گوزن ها تا حدودی برطرف می شود. در صحنه ای می بینیم که صاحب خانه مورد ضرب و جرح «سید» قرار می گیرد. اینجا مسئله عمومیت دارد. و دزد، دزد منحصر به فردی نیست. »

آدم های خوب حاشیه

علاوه بر  این سه تن، مادر و دختر خانواده، همچنین نامزد قیصر، در حاشیه ی این اصلی ها قرار می گیرند و در حکم عوامل پیش پرنده ی وقایع هستند.

مادر، مومن و خداترس است. دختر، بره ی معصومی است که ناخواسته در چنگال گرگ می افتد و نامزد قیصر هم در ردیف همین معصومان است. دقیق که بنگریم می بینیم که کیمیایی این آدم ها را بری از بدی می داند و آنها را طاهر می داند. شاید این سمپاتی منزه، ریشه در اخلاق او و نحوه ی تفکرش نسبت به چنین آدم هایی باشد. اما باید قبول کرد که برادران «آق منگل» در همین مکان و در میان همین خون ها پرورش یافته اند آیا ممکن نیست که نشانی حتی کمرنگ، از خوبی در وجودشان باشد؟ در حالی که کیمیایی آنان را قطر تا بد و ناخلف  معرفی می کند. همین جاست که گفتیم این گونه اظهار نظرهای کلی توجیه ناپذیر باقی می ماند.

آدم های بد «قیصر» چگونه اند؟

قطب بد فیلم، سه برادر آق منگل اند. نامردی، ظلم، بدخواهی، بی عفتی جزو ذات آنهاست. به همان اندازه که قیصری ها خوبند اینان بد و خلافکارند. یکی از آنها به خواهر قیصر تجاوز می کند و هر سه فرمان را سر به نیست می کنند. طبق رسم واقعه ای دراماتیک، که گفتیم سابقه ای دیرپا دارد.. همچنان که قیصر می گوید، داداش فرمان که زمانی اگر مشت به دیوار می کوبید، دیوار عقب می نشست، پس از آن که توبه کرد و چاقو را به صدوقچه سپرد، در اثر این «تجاوز» تهییج می شود و باز همانی می شود که در جوانی بود. اما این بار نه به دلیل گردن کشی بلکه از سر لطمه دیدن حیثیت خود که منطقی و توجیه پذیر است. ادامه دارد

قبلی «
بعدی »

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پربیننده‌های امروز