چه کسی در یمن دخالت نامشروع می‌کند؟

ایران و ادعای دخالت در کشورهای عربی:
چه کسی در یمن دخالت نامشروع می‌کند؟

شهاب شهسواری علویجه

طی روزهای اخیر وزیر خارجه پادشاهی عربستان سعودی در موقعیت‌های متعدد با اشاره به آنچه او «دخالت‌های ایران در امور کشورهای عربی» می‌نامد، از ایران خواسته‌است دست از دخالت بردارد. عادل الجبیر، وزیر امور خارجه سعودی در تازه‌ترین اظهاراتش، در نشست خبری مشترک با دبیرکل شورای همکاری‌های خلیج فارس بعد از اجلاس اضطراری وزرای خارجه این شورا، پس از متهم کردن ایران به نقش منفی در تحولات سوریه و یمن گفته‌است: «سیاست ما نسبت به بحران سوریه و یمن تغییر نکرده اما امیدواریم که سیاست تهران در این زمینه تغییر کند.» او ادامه داده‌است: «ر طول سال‌های گذشته در امور کشورهای ما دخالت کرده و … [ما] خواستار توقف اقدامات این کشور هستیم.»  سوال اصلی اینجاست که از نظر عربستان چه چیزی باعث می‌شود ایران حق دخالت در امور کشورهای منطقه را نداشته‌باشد، و در برابر چه چیز باعث می‌شود این حق برای عربستان سعودی وجود داشته‌باشد.  او از یک سو تایید می‌کند که سیاست کشورش در مورد سوریه و یمن تغییری نکرده‌است و از سوی دیگر از ایران می‌خواهد که سیاست خود را تغییر دهد.  او این تغییر را در ادامه اظهاراتش به عنوان «توقف اقدامات» عنوان می‌کند.

به نظر می‌رسد اصلی‌ترین انگیزه وزیر امور خارجه عربستان، برای بیان این اظهارات، همبستگی نژادی، زبانی یا مذهبی گروهی از کشورهای منطقه خاورمیانه باشد.  او و همتایانش در شورای همکاری‌های خلیج فارس به طور مشخص به عبارت «دخالت ایران در امور کشورهای عربی» اشاره می‌کنند.  به نظر می‌رسد به نظر عربستان سعودی و کشورهای عضو شورای همکارهای خلیج فارس، عرب بودن، به عنوان یک نژاد یا زبان، به خودی خود باعث می‌شود که حق کشورهای غیرعرب برای هر گونه دخالت موثر در امور منطقه‌ای که کشورهای عربی در آن حضور داشته‌باشند از بین برود.

مقایسه اهداف سیاسی

خالد الجبیر، وزیر امورخارجه کشوری است که دولتش مستقیما به صورت نظامی در خاک یمن دخالت کرده‌است و علنا در مورد حضور یا عدم حضور اشخاص و جریان‌های سیاسی ویژه در قدرت یمن اظهار نظر می‌کند.  او در حالی از ایران می‌خواهد که در امور یمن، هیچگونه دخالتی نداشته‌باشد که کشورش با همراهی گروهی از متحدان (به ویژه از کشورهای شورای همکاری‌های خلیج فارس) مستمرا در حال بمباران و نقض مستقیم حاکمیت و تمامیت ارضی یمن هستند.  این کشورها عملا از یک فرد مشخص برای حاکمیت یمن پشتیبانی می‌کنند و به صورت علنی اعلام کرده‌اند، فقط در صورت به قدرت بازگشتن شخص مورد نظر خودشان در صنعا خواهد بود که دست از دخالت در امور یمن خواهندکشید.

در برابر ابعاد دخالت ایران در یمن بسیار ناچیز و در حد ادعاهای رسانه‌ای است.  اگر فرض کنیم که ایران از مخالفان دولت یمن و به صورت اخص از گروه انصارالله حمایت می‌کند، اول از همه باید تلاش کنیم تا ببینیم اهداف انصارالله در یمن چه تفاوتی با اهداف عربستان سعودی دارد.  اولین تفاوتی که عملا قابل مشاهده است این است که گروه انصارالله هیچگاه ادعا نکرده‌است که خواهان نصب شخصی خاص در قدرت یا تغییر نظام سیاسی یمن به نظامی خاص است.  این گروه همواره اعلام کرده‌است که با دولت (مستعفی) کنونی مخالف است و خواهان سرنگونی این دولت، ایجاد یک نظام انتقالی و برگزار انتخابات عمومی در کشور است.  انصارالله همچنین از چیزی که خودشان «دخالت‌های آمریکا و اسرائیل» در امور یمن می‌نامند، ناراضی هستند و خواهان پایان دادن به این دخالت‌ها هستند و در عین حال نسبت به قدرت گرفتن القاعده در خاک یمن به خصوص در نقاطی مانند استان‌های حضرالموت، شبوان و ابیان اظهار نگرانی می‌کند.  حتی اگر فرض کنیم که ایران از انصارالله حمایت می‌کند، باز هم این سوال مطرح می‌شود که در کشوری که دولت آن استعفا داده‌است، خواست ایجاد یک دولت انتقالی برای انجام اصلاحات سیاسی و اقتصادی اقدام و خواستی مشروع و نشانه عدم دخالت است، یا خواست انتصاب یک جریان سیاسی و یک شخص ویژه در قدرت و تعیین دولت آینده؟

با وجود برخی شعارهای نژادپرستانه که از سوی گروه انصارالله اظهار می‌شود، انگیزه‌های آنها در یمن مشروع‌تر از عربستان سعودی به نظر می‌رسد.  به خصوص اگر به آغاز درگیری‌ها برگردیم، می‌بینیم که جرقه آغاز اعتراضات انصارالله به دولت عبدالربه منصور هادی چیزی نبود جز حذف رایانه‌های سوخت در یمن که از جمله معضلات اقتصادی در این کشور محسوب می‌شد.  عربستان با گروهی در یمن مبارزه می‌کند، که خواهان انجام اصلاحات سیاسی و اقتصادی در این کشور هستند و اصرار به نصب یک دولت خاص در این کشور دارد، در حالیکه نه تنها ایران تاکنون اظهارنظری در مورد دولت آینده یمن نکرده‌است، بلکه حتی انصارالله هم اصراری بر شخص یا جریان سیاسی خاصی در یمن ندارند. (به خصوص که جایگزین‌ها دم دست بازگشت دولت علی عبدالله صالح است که سال‌ها انصارالله را سرکوب می‌کرد)

مقایسه اهداف دفاعی

از همه مهمتر اینکه عربستان سعودی، همسایه شمال و غرب یمن، ائتلافی از کشورهای مختلف، از جمله کشورهای عضو شورای همکاری‌های خلیج فارس منهای عمان به اضافه اردن و مصر و همچنین کشورهای سودان و اریتره برای دخالت در امور داخلی یمن تشکیل داده‌است.  گزارش‌های خبری در مورد این ائتلاف نشان می‌دهد که دولت سعودی با استفاده از فقر و مشکلات اقتصادی در کشورهایی مانند سودان و اریتره، به ازای واگذاری سوخت رایگان و کمک‌های اقتصادی به دولت‌های این کشور‌ها، اقدام به خرید حمایت نظامی و سیاسی این کشورها کرده‌است.  موضوعی که تا حدی در مورد مصر هم با توجه به نیاز این کشور به کمک‌های خارجی اقتصادی صحت دارد.  بعید به نظر می‌رسد جمهوری اسلامی، حتی در صورت داشتن انگیزه هم حاضر باشد برای دخالت در امور داخلی یمن به کشورهای دیگر پولی پرداخت کند.

در عین حال تا جایی که اخبار و گزارش‌ها نشان می‌دهند و قطعا وزیر امور خارجه عربستان هم تایید می‌کند، ایران هیچگاه هیچ دخالت نظامی در یمن نداشته‌است.  جدیدترین دخالت نظامی ایران در منطقه که ممکن است ارتباط ناچیزی با اوضاع یمن داشته‌باشد به ۴۳ سال پیش برمی‌گردد که نیروهای ویژه ارتش ایران به صورت پنهانی برای سرکوب شورش استان ظفار در عمان، برای مقابله با شورشیانی که از سوی احزاب جدایی‌طلب ناصریست یمنی حمایت می‌شدند به عمان رفتند.  این اتفاق سال ۱۳۵۲ روی داده‌است و از آن زمان تاکنون خبری در مورد دخالت نظامی ایران به نفع دولت یا گروهی در منطقه‌ای در اطراف یمن مخابره نشده‌است.  در عین حال طی سال‌های اخیر نیروی دریایی ایران برای حفاظت از تنگه باب‌المندب و مبارزه با دزدان دریایی خلیج عدن در این منطقه حاضر است، اما باز هم خبری از درگیری با نیروهای دولتی یا به نفع جریانی خاص از سوی نیروی دریایی ایران تاکنون مخابره نشده‌است.  حضور ایران تحت پوشش ائتلاف نیروهای بین‌المللی در خلیج عدن و با مجوز سازمان ملل متحد برای مبارزه با دزدان دریایی در آب‌های بین‌المللی است.

در عوض عربستان نزدیک به ۵۰ سال است که مستقیم یا غیرمستقیم در یمن مشغول نبرد است.  جدیدترین نمونه‌های دخالت نظامی عربستان را در یمن می‌توانید به صورت لحظه به لحظه همین حالا از تمام رسانه‌های خبری جهان مطالعه کنید.

مقایسه اهداف فرقه‌ای

اما بمباران و دخالت نظامی تنها شکل دخالت عربستان در یمن نیست.  عربستان سعودی بیش از ۵ دهه است که با سرمایه‌گذاری مستقیم در یمن در حال تلاش برای تغییر تنوع مذهبی در این کشور است.  ساخت مدارس مذهبی و تبلیغ وهابیت، حمایت مستقیم از قبایلی که مذهب خود را از شیعه زیدی به سنی عوض کنند از جمله این اقدامات است.  از جمله مهم‌ترین نمونه‌های این تغییر مذهب را می‌توان در خانواده قدرتمند الاحمر، شیوخ قبیله حاشد یمن مشاهده کرد.  قبایل حاشد که دومین ائتلاف بزرگ قبایل شمال یمن و متشکل از قبایل زیدی ساکن در شهرهای بین صنعا و استان صعده است، در دهه‌های گذشته با تغییر مذهب از شیعه زیدی به سنی، حزب قدرتمند اصلاح از وابستگان به اخوان‌المسلمین را تشکیل دادند.  در برابر جمهوری اسلامی ایران، سوابقی اینچنینی در یمن ندارد.  گروه‌ها شیعه زیدی که بیش از ۸ قرن  از زمان حکومت ایوبیان در این منطقه، تحت حاکمیت امامان زیدی در شمال یمن زندگی می‌کردند.  هر چند مذهب این عده شیعه است، اما به لحاظ عملی تفاوت‌های عمده‌ای با شیعه اثنی‌عشری و حتی شیعیان اسماعیلیه دارند.  آنها به لحاظ فقهی بسیار نزدیک به مذهب سنی حنفی هستند و در زمینه امامت به مساله غیبت اعتقاد ندارند.  شواهدی مبنی بر تلاش ایران برای تغییر شاکله مذهبی در یمن وجود ندارد و بر خلاف عربستان، ایران تاکنون دخالتی در این زمینه در یمن نداشته‌است.

از سوی دیگر یمن، هر اندازه که سوابق طولانی در درگیری‌های داخلی، شکاف میان شمال و جنوب و جنگ‌های داخلی داشته‌باشد، جنگ مذهبی و فرقه‌ای در این کشور بی‌سابقه است.  مردم یمن همواره به تسامح مذهبی و پذیرش تفاوت‌های مذهبی مشهور بوده‌اند.  سنی‌های حنفی و شافعی و شیعیان زیدی، قرن‌ها در یمن در کنار یکدیگر و تحت حاکمیت دولت‌هایی با مذاهب مختلف زندگی کرده‌اند و آنچه باعث درگیری‌های داخلی در این کشور شده‌است، بیش از آنکه تعصبات مذهبی باشد، مسائل منطقه‌ای، قبیله‌ای و از همه مهم‌تر دخالت‌های خارجی از جمله بریتانیا، شوروی، عثمانی، مصر و عربستان سعودی بوده‌است.  سابقه‌ای از جنگ میان شیعه و سنی در تاریخ یمن به عنوان یک پیشرانه قدرتمند در روند تاریخی این کشور دیده‌نمی‌شود.  امروز نیز هر چند با نگاهی به ظاهر امر به نظر می‌رسد که جنگ حاضر در یمن جنگی میان شیعه و سنی باشد، اما وقتی به ابعاد آن دقت می‌کنیم می‌بینیم که چنین برداشتی از سطح پایین‌تر نمی‌رود.  برای مثال مهم‌ترین و قدرتمندترین متحد انصار الله در جنگ با عربستان سعودی، علی عبدالله صالح و حزبش کنگره عام خلق است.  شخص علی عبدالله صالح، که اهل شمال یمن و متولد روستاهای اطراف صنعا از قبیله سنحان است، فردی با مذهب زیدی‌ست.  اما اگر به تاریخ بیش از ۳ دهه حکومت او به عنوان رییس جمهور یمن شمالی و یمن متحد نگاه کنیم، می‌بینیم که همیشه به عنوان یک دولتمرد سکولار و متحد عربستان سعودی عمل کرده‌است.  هر چند او امروز متحد حوثی‌ها محسوب می‌شود، اما بین سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۱ مستمرا از طریق ارتش یمن، قیام حوثی‌ها در استان صعده را سرکوب می‌کرد. رهبر و بنیان‌گذار این نهضت، حسین بدرالدین الحوثی، توسط دولت علی عبدالله صالح، سال ۲۰۰۴ کشته‌شد.  در عین حال حزب کنگره عام خلق، حزب علی عبدالله صالح که اکثریت مطلق آخرین پارلمان یمن را در اختیار داشت، نه تنها حزبی مذهبی نیست، بلکه یک حزب سکولار و بدون محدودیت مذهبی از اعضایی با مذاهب مختلف و غالبا سیاستمداران سکولار است.  بخش بزرگی از ارتش یمن که اکنون در کنار حوثی‌ها در یمن با نیروهای وفادار به دولت عبدالربه منصورهادی و ائتلاف تحت رهبری عربستان سعودی می‌جنگند، از نیروهای وفادار به این حزب محسوب می‌شوند.  به هر روی با وجود ادعای عربستان مبنی بر حمایت ایران از انصارالله، این واقعیت همیشه از افکار عمومی پنهان می‌شود که بخش اعظم نیروهایی که عربستان در یمن با آنها می‌جنگد، اصولا شیعه نیستند یا ارتباطی با انصارالله ندارند.

مرز مشترک و درخواست دولت قانونی

حال باز این سوال مطرح می‌شود، چه انگیزه‌ای باعث می‌شود که عادل الجبیر برای دولت کشورش حق دخالت مستقیم را در امور یمن، شامل دخالت نظامی، تعیین حاکم آینده، تلاش برای تغییر شاکله مذهبی جمعیت، ایجاد ائتلاف خارجی بر علیه نیروهای سیاسی و شبه‌نظامی داخلی و تعیین شرط برای گروه‌های سیاسی داخل یمن، به رسمیت بشناسد، اما هرگونه حقی را برای ایران در مورد یمن «دخالت در امور کشورهای عربی» بداند؟  آیا عرب بودن ساکنان یک کشور باعث می‌شود که تحولات آن بر منطقه خاورمیانه و بر کشورهای غیرعرب از بین برود؟  آیا حق دخالت در امور منطقه مختص به کشورهایی است که زبان مشترک داشته‌باشند؟ آیا داشتن زبان یا نژاد مشترک حق ویژه‌ای برای بمباران، تعیین سرنوشت سیاسی و تغییر مذهب در کشورهای دیگر ایجاد می‌کند؟

وزیر امور خارجه عربستان در مورد دخالت نظامی‌اش در یمن و انتقادش از ایران همواره دو ادعا مطرح کرده‌است «ایران مرز مشترک زمینی با یمن ندارد» و «دولت عربستان به خواست مستقیم عبدالربه منصور هادی رییس جمهور قانونی یمن به خاک این کشور لشکرکشی کرده‌است».  حال در ادامه این سوال را مطرح می‌کنیم که اگر «نداشتن مرز زمینی» و «درخواست دولت قانونی» عامل مشروعیت یا فقدان مشروعیت محسوب می‌شوند، آیا همزمان همین استانداردها در مورد مشابه سوریه که عربستان ایران را مجددا متهم به دخالت در آن می‌کند وجود دارد؟  آیا دلیل دخالت‌های رسمی عربستان سعودی در خاک سوریه، حمایت رسمی سیاسی، نظامی و مالی از گروه‌های مسلح سوریه، مخالفت با دولت قانونی این کشور، پیش‌شرط گذاری برای پایان درگیری‌ها در خاک این کشور مبنی بر کناره‌گیری شخص بشار اسد از قدرت و دیگر اقدامات عربستان در سوریه به دلیل «مرز مشترک» با این کشور است یا درخواست دولت قانونی؟

حقوق منطقه‌ای دولت‌ها

ایران و عربستان بدون توجه به اراده دولت‌ها یا ملت‌ها و زبان‌ها یا دین‌شان هر دو در یک منطقه از جهان واقع شده‌اند.  قوانین بین‌المللی حد مشخصی از منافع مشروع دیپلماتیک را برای همه کشورهای جهان در برابر همسایگان و منطقه خود قائل شده‌است.  آنچه تاکنون از رفتار دولت عربستان در یمن مشخص است نشان می‌دهد که دولتمردان سعودی یا با قوانین بین‌المللی و حقوق بین‌الملل عمومی آشنا نیستند یا اینکه به آن بی‌توجهی می‌کنند.  با توجه به قیاس‌هایی که می‌توان با برداشت از واقعیت‌ها قابل لمس در شرایط یمن از رفتار دولت جمهوری اسلامی ایران و پادشاهی عربستان سعودی در اوضاع یمن دید، به نظر می‌رسد ایران جز پیگیری منافع مشروع، برای بازگشت ثبات و آزامش به منطقه، دخالت دیگری در یمن نداشته‌است.  در برابر عربستان سعودی بر خلاف تمامی موازین بین‌المللی و بدون توجه به هیچ قانونی در مورد یمن دست به اقدامات نامشروع زده‌است.

ادعای  دولت عربستان سعودی در مورد «دخالت»‌های پنهانی و ناآشکار ایران در یمن، تازمانی که شواهدی مستدل مبنی بر چنین مدعایی ارائه نشود، کوچک‌ترین سندیتی ندارد و در عین حال نمی‌تواند توجیه کننده رفتارهای غیرقانونی، غیرمشروع و خلاف موازین حقوقی عربستان سعودی در یمن باشد.

ایران تا زمانی که بر اساس موازین بین‌المللی و حقوق مشروع خود به عنوان یک کشور مستقل در سیاست خارجی عمل کند، حق دخالت مشروع و تلاش برای آرامش و ثبات در منطقه خواهد داشت، بدون توجه به دین، مذهب، زبان و نژاد کشورهای منطقه.

قبلی «
بعدی »

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پربیننده‌های امروز